Belize – Yucatec

Le maya t’aano’ ku bisik u ka’a kúuchil ti’ buka’aj máax t’anik. Náhuatl bisik yáax kúuchuil. Yaan kex 780,000 máaxo’ob t’anik maya (INEGI, 2010). Kex beyo’ yaan xookilo’ob a’alike’ le t’aana’ táan u bin u jáawal u t’a’anal je’exbix u yúuchul yéetel uláak’ máasewal t’aano’ob tu lu’umil México yéetel uláak’ nojlu’umilo’ob ti’ Latinoamérica. Gonzáles Avilés yéetel Servín Campuzanoe’ (2010) ku ya’aliko’ob ichil jump’éel xak’al u meentmajo’obe’ le maya t’aano’ yaan u sa’atal kex ti’ u ja’abil 2050.

Be’elajak k’iine’, nib óolal ti’ u ba’ate’il le kajnáalo’ob ti’ máasewal kajtalilo’obo’, je’exbix uchik u síijil le Múuch’il Máasewal tu Lu’umil México tu ja’abil 1973, u síijil u Molayil ti’ Máasewal kajtalilo’ob ti’ México tu ja’abil 1975, u síijil u Múuch’il Máasewal Ajka’asajo’ob tu ja’abil 1977, yéetel u síijil u Múuch Ba’ate’il Zapatistas ti’ Jáalk’abil tu ja’abil 1994e’ (López Bárcenas, 2005) yaan tu’ux je’el u páajtal k ch’a’ik k muuk’ uti’al k jóok’ol táanil yéetel le máasewal kajtalilo’obo’. Way Méxicoe’ ts’o’ok u meenta’al u A’almajt’aanil u Páajtalil Máasewal Kajtalilo’ob ku T’aniko’ob Máasewal T’aano’ob, tu’ux ku ya’ala’ale’ tuláakal le máasewal t’aano’ob yéetel le káastelan way Méxicoe’ k’ajóolta’ano’ob je’exbix wóolkab t’aano’ob. Ti’ le a’almaj t’aan je’ela’ ku síijil u Molayil ti’ Máasewal T’aano’ob ti’ u Lu’umil México, le je’ela’ u meyaje’ u ts’áik k’ajóoltbil tuláakal le máasewal t’aano’ob yano’ob tu lu’umil México beyxan ka áantajmak ti’al u jóok’olo’ob táanil yéetel ka mu’uk’ankíinsa’ako’ob. Tuláakal le ba’alo’ob je’elo’oba’ táan u k’a’abéetkunsa’alo’ob uti’al u máak’anta’al meyajilo’ob ku áantajo’ob ti’al u yutsil le máasewal t’aano’obo’. Beytuno’ táan u ka jóok’ol táanil le t’aano’oba’ keet yéetel le káastelano’.

Yaan molayo’ob tu’ux ku ka’asa’al tub eel le máasewal t’aano’obo’. Nojlu’umilo’ob ti’ Latinoamérica beyxan tu nojlu’umil Estados Unidose’ táan u ts’áabal táanil u ka’ansa’al le máasewal t’aano’oba’. Yaan jump’éel t’aan Estados Unidose’ u k’aaba’e’ “Chickasaw”, le je’ela’ ku t’ana’al tu petenil Mississippi. Le je’ela’ táan u ka’ansa’al ti’ paalal. Le je’ela’ nib óolal ti’ le A’almajt’aan ti’ Na’atsil T’aano’ob ti’ América. Le je’ela’ ku ya’alike’ le Estados Unidoso’ k’a’abéet u yáantik jóok’ol táanil le na’atsil t’aano’oba’ (Campbell, 1997). Yaan u ju’unil xookil ti’al le meyaj je’ela’

Hilario Poot Cahun – Universidad Intercultural Maya de Quintana Roo

Please click on the links below to see some of our work or download the 7th grade Bilingual Mangrove chapter for free.

Download Mangrove Chapter